Kocaeli’de temmuz ayında öğle saatlerinde ortalama UV indeksi 8’e ulaşıyor; aralık ve ocakta aynı saatlerde 1 civarında kalıyor. Bu iki uç arasında, UV’nin sabah ve akşam saatlerinde nasıl düştüğünü bilmek, yaz aylarında yürüyüş ya da park egzersizi için saat seçerken işe yarıyor. Aşağıdaki rakamlar NASA POWER projesinin 2016–2025 yıllarına ait saatlik verisinden, doğu ve kuzey Kocaeli karesi (İzmit, Körfez, Derince, Kartepe, Başiskele, Gölcük, Kandıra) için hesaplandı.
UV indeksi neyi ölçer?
Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) tanımına göre UV indeksi, yeryüzüne ulaşan ultraviyole ışınımın düzeyini gösterir. Değer büyüdükçe deri ve göz hasarı olasılığı artar ve hasarın oluşması için gereken süre kısalır. DSÖ, sıcaklık ölçeğine benzer biçimde, insanların kendilerini nasıl koruyacaklarına karar vermesine yardım eden bir ölçek olarak tanımlıyor.
DSÖ’nün soru-cevap sayfası değerleri üç grupta ele alıyor:
- 0–2: Çok hassas, açık tenli kişiler için bile risk sınırlıdır; normalde koruma gerekmez.
- 3–7: Öğle saatlerinde gölge aranması, koruyucu giysi, şapka ve güneş kremi önerilir.
- 8 ve üstü: Öğle saatlerinde dışarıda bulunmaktan kaçınılması, gölgede kalınması önerilir; gömlek, güneş kremi ve şapka “şart” olarak sayılır.
Aynı sayfa UV’nin güneş öğlesi çevresindeki dört saatte en yüksek olduğunu, güneş öğlesinin de konuma ve yaz saati uygulamasına göre 12.00 ile 14.00 arasına düştüğünü söylüyor.
Kocaeli’de güneş öğlesi saat 13.00 civarında
Türkiye yıl boyunca UTC+3 saatini kullanıyor. İzmit ise yaklaşık 30° doğu boylamında; bu boylam için “doğal” saat dilimi UTC+2’ye daha yakın. Sonuçta güneşin en yüksek noktaya çıktığı an, saatin 12.00’yi değil 13.00’ü gösterdiği zamana yakın düşer. Panomuzun güneş hesabına göre İzmit’te güneş öğlesi ekim ve kasımda 12.45 civarına, şubatta 13.15 civarına kayar; temmuzun ortasında 13.05 dolayındadır.
Pratikte bu, DSÖ’nün sözünü ettiği “öğle saatleri”nin Kocaeli’de yaklaşık 11.00 ile 15.00 arasını kapsadığı anlamına geliyor. Saat 12.00’de gölgeye çekilip 14.00’te dışarı çıkan biri, UV açısından en yoğun dilimin ortasında kalabilir.
Ay ay öğle saatindeki ortalama UV
Aşağıdaki tablo, saat 12.00–13.00 diliminde 10 yılın ortalama tüm gökyüzü UV indeksini gösteriyor. “Tüm gökyüzü” bulutlu günleri de içerir; yani bu bir ortalamadır, açık bir günde değer daha yüksek olur.
| Ay | 12.00 ortalama UV | Ortalama UV’nin 3 ve üstü olduğu saat değerleri |
|---|---|---|
| Ocak | 1,0 | yok |
| Şubat | 1,8 | yok |
| Mart | 3,0 | 12.00 ve 13.00 |
| Nisan | 4,8 | 11.00–14.00 |
| Mayıs | 5,9 | 10.00–15.00 |
| Haziran | 7,3 | 09.00–16.00 |
| Temmuz | 8,1 | 09.00–16.00 |
| Ağustos | 7,3 | 10.00–15.00 |
| Eylül | 5,4 | 10.00–15.00 |
| Ekim | 3,3 | 12.00 ve 13.00 |
| Kasım | 1,8 | yok |
| Aralık | 1,0 | yok |
Tablodan çıkan üç şey var:
- Kasımdan şubata kadar ortalama UV hiçbir saatte 3’e ulaşmıyor. DSÖ’nün sınıflamasında bu, korumanın normalde gerekmediği gruba denk geliyor.
- Haziran, temmuz ve ağustos birbirine yakın, ama temmuz öne çıkıyor. Temmuzda 11.00’de ortalama 7,0, 12.00 ve 13.00’te 8,1, 14.00’te 7,2. Yani temmuzun ortalama bir gününde bile öğle saatleri “8 ve üstü” grubunun sınırında.
- Akşamüstü düşüş hızlı. Temmuzda 15.00’te ortalama 5,6 olan değer 16.00’da 3,6’ya, 17.00’de 1,8’e iniyor. Sabah tarafında da benzer bir eğri var: 08.00’de 1,4, 09.00’da 3,1, 10.00’da 5,2.
Tablonun dikkat çeken bir yanı da bahar ile sonbaharın simetrik olmaması. Mart ve eylülün ortasında güneş öğle vakti gökyüzünde hemen hemen aynı yüksekliğe çıkar; gün uzunlukları da birbirine yakındır (İzmit’te 15 Mart’ta 11 saat 52 dakika, 15 Eylül’de 12 saat 32 dakika). Buna rağmen öğle saatindeki ortalama UV martta 3,0, eylülde 5,4. Yani eylülde, havanın serinlemeye başladığı günlerde bile, UV martın neredeyse iki katı. Sonbahar başında öğle saatlerinde UV’yi hafife almamak için bu fark iyi bir hatırlatma.
Aylara göre ayrıntılı saat dökümü için aylar sayfasına bakabilirsiniz; örneğin temmuz sayfası sıcaklık ve uygun saat payını UV ile birlikte gösteriyor.
Panodaki UV neden daha yüksek görünür?
İlçe sayfalarındaki saatlik tahminde gördüğünüz UV, MET Norway’in “açık gökyüzü UV indeksi”dir. Norveç Meteoroloji Enstitüsü’nün veri modeli belgesi bu alanı “bulutsuz koşullar için ultraviyole indeksi, 0 (düşük) ile 11+ (aşırı)” diye tanımlıyor. Yani tahmin, gökyüzünde hiç bulut olmasaydı UV’nin ne olacağını söyler. Bulutlu bir öğleden sonra gerçek değer bundan düşük olur; açık bir günde ise bu değere yaklaşır.
Bu yüzden aynı ay için iki farklı sayı görebilirsiniz: aylar sayfasındaki 10 yıllık ortalama (bulutlu günlerle birlikte) ve ilçe sayfasındaki açık gökyüzü tahmini (bulut hesaba katılmadan). Panonun puanı, temkinli olmak için açık gökyüzü değerini kullanır: gündüz saatlerinde UV 6 ve üstündeyse 10, 8 ve üstündeyse 20 puan düşer. Kuralların tamamı veri ve yöntem sayfasında yazıyor.
Belgede bir ayrıntı daha var: açık gökyüzü UV’si yalnızca kısa vadeli tahminde, yaklaşık ilk 60 saatte veriliyor. Bu yüzden ilçe sayfalarındaki UV değerleri bugün ve yarın için görünür, daha ilerideki günlerde görünmez.
Saat seçerken UV’yi nereye koymalı?
UV, sıcaklıktan farklı davranır. Ağustosta hava sıcaklığı 13.00–14.00 civarında zirve yapar ve akşama kadar yavaş düşer; UV ise güneş öğlesinden sonra hızla azalır. Bu, iki ayrı tablo ortaya çıkarıyor:
- Sabah erken saatler hem serin hem düşük UV’lidir. Temmuzda 07.00’de ortalama UV 0,4; hava sıcaklığı 22°C civarında.
- Akşamüstü 17.00 sonrası UV düşüktür (temmuzda 1,8 ve altı), ama hava hâlâ sıcak olabilir. Temmuzda 17.00’de ortalama sıcaklık 26,5°C.
Yaz aylarında UV’nin ve sıcaklığın birlikte uygun olduğu dilim sabahın ilk saatleri ve 19.00 sonrasıdır. Sıcaklığın etkisini hissedilen sıcaklık yazısında ayrıca ele alıyoruz.
Bölge farkı ve verinin sınırı
NASA POWER’ın tüm gökyüzü UV verisi Kocaeli’nin batı ve doğu kareleri arasında çok küçük farklar gösteriyor; örneğin temmuz öğlesinde iki bölgenin ortalaması aynı, 8,1. Veri yaklaşık 50 km genişliğindeki ızgara karelerinin ortalamasıdır; dağın yamacı ile sahil arasındaki farkı göstermez. DSÖ sayfası rakımın ve yüzeyden yansımanın UV üzerindeki etkisine bu sayfada değinmiyor; biz de burada bu konuda bir rakam vermiyoruz.
NASA POWER belgeleri saatlik verinin UTC ya da “yerel güneş saati” olarak alınabildiğini, yerel güneş saatinin boylama göre hesaplandığını ve resmî saat dilimiyle aynı olmayabileceğini belirtiyor. Bu yazıdaki saatler, UTC verisine üç saat eklenerek bulunmuş Türkiye saatleridir; yani duvar saatinizin gösterdiği saatler.
Bir uyarı daha: UV indeksi deri ve göz için bir risk ölçeğidir; ne kadar süre güneşte kalınabileceğini kişiye göre söylemez. Cilt tipi, ilaç kullanımı ya da başka bir sağlık durumu nedeniyle güneşe karşı ek önlem gerekip gerekmediğini hekiminiz ya da eczacınız söyleyebilir.