Gökyüzünün sarımsı bir griye döndüğü, arabaların üstünde ince bir toz tabakasının biriktiği günler Marmara’da da yaşanır. Bu günlerde hava kalitesi indeksi genellikle partikül madde yüzünden yükselir. Ama Bakanlık istasyonlarının PM10 değerini nasıl hesapladığını bilmeden bakarsanız, indeks tozun ne zaman geldiğini ve ne zaman gittiğini geç gösterir. Bu yazı toz taşınımını resmî kaynakların tanımıyla ve Kocaeli istasyonlarının verisiyle anlatıyor.
Toz nereden geliyor?
Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO), kum ve toz fırtınalarını güçlü rüzgârların kuru topraktan kum ve tozu kaldırıp atmosfere taşıması diye tanımlıyor. WMO’ya göre en önemli toz kaynakları kurak ve yarı kurak bölgelerde, özellikle Afrika’da Sahra, Asya’da Gobi ve Orta Doğu’da Arap çölü gibi büyük çöllerde yoğunlaşıyor. Rüzgârın yükseklere kaldırdığı ince parçacıklar kıtalar ve okyanuslar boyunca binlerce kilometre taşınabiliyor.
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) de benzer bir tablo çiziyor: dünyada her gün 330 milyon kişi, kimi zaman kaynağından binlerce kilometre uzağa taşınan rüzgâr kaynaklı parçacıklara maruz kalıyor. DSÖ, havadaki her mineral tozun çölden gelmediğini de ekliyor; sürülmüş ya da çıplak tarlalardan kalkan toz, ılıman hatta nemli iklimlerde de sağlık açısından önemli bir tehdit oluşturabiliyor.
Tozun sağlıkla ilişkisi, resmî kaynağın diliyle
DSÖ bilgi notuna göre kum ve toz fırtınası olayları partikül madde derişimini artırarak hava kirliliğine doğrudan katkıda bulunur ve özellikle solunum ve kalp-damar hastalıkları açısından giderek artan bir çevre ve halk sağlığı sorunudur. Aynı not, toz ile kısa vadeli olumsuz sağlık etkileri arasındaki ilişkiye dair çok sayıda bilimsel kanıt bulunduğunu, uzun vadeli etkiler için ise daha fazla araştırma gerektiğini söylüyor.
Bu yazı bir sağlık tavsiyesi değil. Toz günlerinde sizin için hangi önlemin gerektiğini hekiminiz söyleyebilir; Bakanlığın hava kalitesi haritası ise her kategori için kendi açıklamasını yayımlar. Kategorilerin nasıl okunacağını hava kalitesi indeksi yazısında anlatıyoruz.
Toz indekse nasıl yansır?
Toz büyük ölçüde iri partiküldür ve istasyonlarda PM10 olarak ölçülür. Kocaeli’deki 12 istasyonun 11’inde PM10 ölçümü var; Gebze OSB istasyonunda yok. Daha ince parçacıkları gösteren PM2,5 ise yalnızca beş istasyonda ölçülüyor: Gebze OSB, Kocaeli (merkez), Kandıra, Gölcük ve Körfez.
Burada bilinmesi gereken teknik bir ayrıntı var. Bakanlığın verisinde her saat için iki PM10 değeri bulunuyor: cihazın o saatteki ham ölçümü ve indekse giren değer. Gölcük istasyonunun bir haftalık verisinde ham ölçümlerden ortalamayı kendimiz hesapladığımızda, indekse giren değerin son 24 saatin ortalamasıyla birebir aynı olduğunu gördük. 15 Ekim sabahı 08.00’de ham ölçüm 14 µg/m³ iken indeks hesabına giren değer 31 µg/m³’tü; yani o sabahki temiz hava, önceki günün daha yüksek değerleriyle birlikte ortalamaya giriyordu.
PM10, Kocaeli istasyonlarında indeksi en sık belirleyen kirletici. 14–20 Ekim 2026 haftasında 12 istasyonun toplam 2.016 saatlik değerinin yaklaşık %63’ünde baskın kirletici PM10 oldu. Bu tek bir ekim haftasının verisi; ama partikül maddenin zaten çoğu saatte belirleyici olduğu bir ağda, havaya ek toz yükü geldiğinde PM10’un neredeyse her istasyonda öne çıkması beklenebilir. Bu yüzden toz günlerinde istasyonlar arasındaki farkın azalması, yani bütün ilin benzer değerler göstermesi, kendi başına bir işarettir.
Bu yöntemin toz günlerinde iki sonucu vardır:
- İndeks tozun gelişini geç gösterir. Toz bulutu öğleden sonra geldiyse, saatlik ham ölçüm hızla yükselir; ama 24 saatlik ortalama yavaş tırmanır. Gökyüzü belirgin biçimde bulanıkken indeks hâlâ “orta” kategoride görünebilir.
- İndeks tozun gidişini de geç gösterir. Toz bir yağmurla yıkandıktan sonra hava temizlense bile, 24 saatlik ortalama ertesi güne kadar yüksek kalabilir. Bu durumda indeks havayı olduğundan kötü gösterir.
Toz günlerinde indeks bu yüzden “şu anki hava” değil, “son bir günün havası” gibi okunmalıdır. Ozonda da benzer bir durum var: indekse giren ozon değeri son 8 saatin ortalaması.
Tozu indeks dışında nasıl fark edersiniz?
- Gökyüzü ve görüş: WMO, uzak bölgelere taşınan tozun hava kalitesini düşürebileceğini, güneş ışığını engelleyebileceğini ve ulaşımı aksatabileceğini belirtiyor. Gökyüzünün sararması ve uzak tepelerin bulanıklaşması tozun ilk işaretidir.
- Birden çok istasyonun aynı anda yükselmesi: Trafik ya da tek bir tesis kaynaklı kirlilik genellikle bir iki istasyonu etkiler. Gebze’den Kandıra’ya kadar PM10’un hemen hemen bütün istasyonlarda aynı gün yükselmesi, kaynağın bölgesel olduğuna işaret eder. Panodaki hava kalitesi sayfası bütün istasyonları yan yana gösterir.
- Baskın kirleticinin PM10’a dönmesi: Normalde azot dioksitin baskın olduğu İzmit trafik istasyonunda bile baskın kirleticinin PM10 olması, havada olağandışı bir partikül yükü olduğunu düşündürür.
- Yağıştan sonraki saatler: Toz taşınımından sonra yağmur yağdıysa, havadaki toz büyük ölçüde yere inmiş olabilir. Bu durumda saatlik ham ölçüm düşerken 24 saatlik ortalamanın bir süre daha yüksek kalacağını hesaba katın.
Tahmin ve uyarılar
Panomuzun hava tahmini kaynağı olan MET Norway verisinde toz bilgisi yoktur; puandaki hava kalitesi cezası da tahmine değil, istasyonların son ölçümüne dayanır ve yalnız önümüzdeki 24 saate uygulanır. Bu yüzden pano bir toz taşınımını önceden haber veremez, yalnızca ölçüm başladıktan sonra yansıtır.
Toz tahmini uluslararası düzeyde WMO’nun koordine ettiği bir sistemle yapılıyor. WMO sayfasına göre kum ve toz fırtınası uyarı ve değerlendirme sistemi 2007’de kuruldu ve dünyanın farklı bölgeleri için tahmin yapan dört bölgesel merkezi var. Türkiye için resmî uyarılar Meteoroloji Genel Müdürlüğü tarafından duyurulur; toz günlerinde bu duyurular panodan önce gelir.
Toz gününde pratik bir plan
- Ham ölçüme değil, kategoriye ve eğilime bakın. Bakanlık haritasında son birkaç saatin değerleri yükseliyorsa, indeks büyük olasılıkla daha da yükselecektir.
- Toz geçtikten sonra bir gün bekleyin. 24 saatlik ortalama yüzünden indeksin “iyi” kategoriye dönmesi zaman alır; ama bu süre içinde gerçek hava çoktan temizlenmiş olabilir. Bunu ayırt etmenin yolu gökyüzüne ve görüşe bakmaktır.
- Bakanlığın açıklamasını esas alın. Bakanlık haritası “hassas” kategoride açık havada yürüyüş için “iyi bir hava değil”, “sağlıksız” kategoride “kötü bir hava” ifadesini kullanıyor. Yoğun toz günlerinde dışarıdaki egzersizi ertelemek bu açıklamalarla uyumlu bir seçimdir.
İlçenizdeki istasyonun ya da en yakın istasyonun son ölçümü için ilçeler sayfasına bakabilirsiniz. Aylara göre hava koşulları için aylar sayfası da toz dışındaki etkenleri gösterir.