Ozon neden öğleden sonra yükselir, Kocaeli istasyonları ne gösteriyor

Kocaeli’de ozon ölçen yedi istasyonun 15–21 Ekim 2026 haftasındaki saatlik ölçümlerini ortaladığımızda, ozonun sabah 08.00 civarında en düşük, öğleden sonra 15.00 civarında en yüksek olduğu görülüyor. İki uç arasındaki fark neredeyse iki kat: sabah ortalama 31, öğleden sonra 57 µg/m³. Sabah koşusu ile öğleden sonra yürüyüşü arasında, aynı gün ve aynı yerde, soluduğunuz havadaki ozon belirgin biçimde değişiyor.

Yer seviyesindeki ozon nereden gelir?

Ozon atmosferin iki farklı katmanında bulunur ve iki katmanda iki farklı rol oynar. ABD Çevre Koruma Ajansı’nın (EPA) açıklamasına göre üst atmosferdeki (stratosferdeki) ozon güneşin zararlı ultraviyole ışınlarına karşı koruyucu bir tabaka oluşturur; yer seviyesindeki ozon ise zararlı bir hava kirleticisidir ve “duman sisi”nin (smog) ana bileşenidir.

EPA’nın anlatımıyla yer seviyesindeki ozon havaya doğrudan salınmaz. Azot oksitler (NOx) ile uçucu organik bileşiklerin (VOC) güneş ışığı altında girdiği kimyasal tepkimelerle oluşur. Bu öncüller araçlardan, santrallerden, sanayi kazanlarından, rafinerilerden ve kimya tesislerinden çıkar.

EPA iki ayrıntı daha ekliyor:

• Ozonun sağlıksız düzeylere çıkma olasılığı en çok kentlerde, sıcak ve güneşli günlerde yüksektir; ama daha soğuk aylarda da yüksek düzeylere ulaşabilir.
• Ozon rüzgârla uzun mesafelere taşınabilir; bu yüzden kırsal alanlar da yüksek ozon düzeyleriyle karşılaşabilir.

İkinci madde Kocaeli verisinde açıkça görülüyor.

Kocaeli’de ozonun saat profili

Bakanlığın 12 Kocaeli istasyonunun yedisinde ozon ölçülüyor; hepsi aşağıdaki tabloda. Aşağıdaki değerler bu yedi istasyonun 15–21 Ekim haftasındaki saatlik ham ölçümlerinin ortalaması (µg/m³). Tek bir ekim haftası; yazın güneşli günlerinde değerler ve saatler farklı olur.

Tablodan üç sonuç çıkıyor:

1. Kent istasyonlarının hepsinde ozon öğleden sonra tepe yapıyor. En yüksek saat ortalamaları 13.00 ile 17.00 arasında. Bu, ozonun güneş ışığıyla oluşmasıyla uyumlu.
2. Kırsal Kandıra istasyonunda ozon gün boyu yüksek ve düz. En düşük saatte bile ortalama 61, yani kent istasyonlarının çoğunun öğleden sonra tepesinden yüksek. Haftanın tek tek saatlerine bakıldığında en yüksek değer de bu istasyonda ölçüldü: 20 Ekim saat 17.00’de 102 µg/m³. EPA’nın kırsal alanlar için yaptığı uyarıyla örtüşen bir tablo.
3. Sanayi ve trafik yoğun istasyonlarda ozon daha düşük. Körfez ve Gebze OSB istasyonları en düşük değerleri gösterdi. Bu tek haftanın verisiyle nedenini söyleyemeyiz; bu nedenle burada bir açıklama önermiyoruz.

Ortalama her günü anlatmıyor

Saat ortalamaları düzenli bir eğri çizse de tek tek günler bu eğriden sapabiliyor. Haftanın her günü için her istasyonun en yüksek saatlik ozon ölçümüne baktığımızda, bu tepelerin çoğu 12.00–17.00 arasına düşüyor; ama istisnalar da var. Gölcük’te 15 Ekim’in en yüksek değeri gece 02.00’de (75 µg/m³), Kandıra’da 17 Ekim’in en yüksek değeri gece 22.00’de (76 µg/m³) ölçüldü. EPA’nın ozonun rüzgârla uzun mesafelere taşınabildiği uyarısı düşünüldüğünde, ozonun yalnızca o saatteki güneşe bağlı olmadığını hatırlatan örnekler bunlar.

Haftanın en yüksek ozon günü 20 Ekim oldu. O gün yedi istasyonun altısında haftanın en yüksek saatlik değeri ölçüldü: Kandıra’da 102, Kocaeli merkezde 94, Yeniköy’de 81, Gölcük’te 79, Körfez’de 64, Gebze OSB’de 62 µg/m³. Yalnızca Gebze istasyonunun haftalık tepesi bir gün önceye, 19 Ekim’e düştü. Tek bir günün bütün istasyonlarda birlikte yükselmesi, kaynağın tek bir caddeyle ya da tesisle sınırlı olmadığını, bölgesel bir durum olduğunu düşündürüyor.

İndeksteki ozon neden geç yükselir?

Bakanlığın hava kalitesi haritasında ozonun indekse yansıması saatlik ölçümle aynı değildir. Bakanlık verisi her saat için ozonu iki kez verir: bir kez cihazın ölçtüğü bir saatlik değer olarak, bir kez de indeks hesabında kullanılan değer olarak. Gölcük istasyonunda bir saatlik değerlerden ortalamaları yeniden hesapladığımızda, indekse giren ozon değerinin son 8 saatin ortalamasıyla birebir aynı olduğunu gördük.

Bunun sonucu, aynı haftanın verisinde açıkça görülüyor: ham ölçümde ozonun tepe yaptığı saatler 13.00–17.00 arasında iken, 8 saatlik ortalamanın tepe yaptığı saatler 18.00–20.00 arasına kayıyor. Yani akşam 19.00’da haritaya bakıp ozonun yüksek olduğunu görürseniz, bu aslında öğleden sonraki havanın ortalamasıdır; o anki ham değer çoktan düşmeye başlamış olabilir. Tersine, öğle saatinde haritada düşük görünen ozon, birkaç saat içinde gerçekte yükselmiş olabilir.

Panodaki hava kalitesi sayfası ozon grafiğini ham saatlik ölçümlerden çizer; böylece gün içindeki gerçek değişimi görebilirsiniz. İndeksin kendisi ise Bakanlığın yöntemine göre gösterilir. İndeksin genel olarak nasıl okunduğunu hava kalitesi indeksi yazısında anlatıyoruz.

Bu bilgiyi saat seçimine çevirmek

Ozonun gün içindeki düzeni, sıcaklığın ve UV’nin düzeniyle büyük ölçüde örtüşüyor: üçü de öğleden sonra yükseliyor. Bu da yaz aylarında saat seçimini kolaylaştırıyor.

• Sabah erken saatler ozon, sıcaklık ve UV açısından genellikle en düşük dilimdir. Bu haftanın verisinde istasyonların ortalaması 08.00’de en düşük seviyedeydi.
• Öğleden sonra 13.00–17.00 ozonun tepe yaptığı dilim. Yaz aylarında aynı saatlerde sıcaklık ve UV de en yüksek düzeydedir; bunu UV yazısında ve aylar sayfasında ayrıntılı görebilirsiniz.
• Akşam saatleri ozonun düşmeye başladığı saatlerdir; ama bazı istasyonlarda akşam partikül madde ve azot dioksit yükselebilir. İzmit trafik istasyonunda bu hafta azot dioksitin saat ortalaması akşam 20.00’de en yüksek değerine ulaştı. Akşamın her kirletici için “temiz” olduğunu varsaymamak gerekir.

Ozonun sağlık etkileri konusunda EPA, ozon içeren havayı solumaktan en çok zarar görebilecek gruplar arasında astımlıları sayıyor. Kendi durumunuz için bu bilgiyi nasıl kullanacağınızı hekiminiz söyleyebilir. Bakanlık haritası her kategori için kendi açıklamasını yayımlar; resmî açıklama panodaki puanın önündedir.

Panonun puanı ozonu nasıl görüyor?

PilatesKocaeli’nin dış mekân puanı ozonu ayrı bir kural olarak değil, Bakanlığın indeksi üzerinden hesaba katar. İndeks 50’yi aşınca 5, 100’ü aşınca 25 puan düşülür; ozonun baskın olduğu saatlerde bu ceza ozondan gelir. Elimizde hava kalitesi tahmini olmadığı için ceza yalnız önümüzdeki 24 saate, son ölçüme göre uygulanır. Ayrıntılar veri ve yöntem sayfasında.